https://doi.org/10.51733/opm.2025.08

Autorzy: P. Czakon, P. Pistelok, A. Mróz, K. Winiarski

Najważniejsze wyniki badania

Pomimo ugruntowanej w Polsce tradycji współpracy międzysamorządowej oraz obiecujących perspektyw dalszego jej rozwoju, badani przedstawiciele MOF‑ów wskazywali na dominację podejścia transakcyjnego, czysto pragmatycznego, w relacjach między JST.

Czynniki sprawiające, że transakcyjność jest dominującym nastawieniem, to zdaniem badanych samorządowców: myślenie przede wszystkim w perspektywie swojej kadencji (niestabilność lub niespójność wysiłków kolejnych przedstawicieli władz), ograniczenia kadrowe i kompetencyjne, bariery finansowe oraz ustrojowe, a także tendencja do dominacji miast rdzeniowych (lub po prostu większych gmin) nad mniejszymi jednostkami samorządowymi w ich otoczeniu.

Choć miasta tworzące rdzeń MOF‑u zazwyczaj mają – zdaniem badanych – tendencję do dominacji nad mniejszymi ośrodkami miejskimi i gminami partnerskimi, to jednocześnie wskazywano na nieodzowną rolę przywództwa w procesie tworzenia wspólnej przestrzeni dialogu i współpracy terytorialnej.

Znaczenie włodarza jako lidera czy inicjatora współpracy jest zatem nie do przecenienia, a waga problemu dodatkowo wzrasta w świetle wskazanych powyżej problemów: transakcyjnego rysu współpracy, dominacji miasta rdzeniowego i kadencyjności.

Działania realizowane na gruncie współpracy międzygminnej co do zasady obejmują sferę typowych, najprostszych zadań własnych gminy, na przykład z zakresu gospodarki komunalnej.

Literatura

Allmendinger P., Haughton G., 2009, Soft Spaces, Fuzzy Boundaries, and Metagovernance: The New Spatial Planning in the Thames Gateway, Environment and Planning, A 41(3), 617–33. https://doi.org/10.1068/a40208
Bolgherini S., Casula M., Marotta, M., 2018, Municipal reaction to functional rescaling in Italy, International Journal of Public Sector Management, 31(34), 448–465. https://doi.org/10.1108/IJPSM‑12‑2016‑0204
Czakon P., Janas K., Dziadowicz K., 2023, Sformalizowane formy współpracy międzysamorządowej w miejskich obszarach funkcjonalnych ośrodków wojewódzkich w latach 2016–2021, Badania Obserwatorium Polityki Miejskiej, Instytut Rozwoju Miast i Regionów, Warszawa–Kraków. https://doi.org/10.51733/opm.2023.19
Flick U., 2012, Projektowanie Badania Jakościowego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Greater Vancouver Economic Scoreboard, 2018. Dostępne na: https://www.boardoftrade.com/scorecard2018/assets/pdf/full‑report.pdf [data dostępu: 31.03.2025].
Haughton G., Allmendinger P., 2007, ‘Soft Spaces’ in Planning, Town & Country Planning, 76, 306–08.
Janas K., Jarczewski W. (red.), 2017, Zarządzanie i współpraca w miejskich obszarach funkcjonalnych. Raport o stanie polskich miast, Obserwatorium Polityki Miejskiej IRM, Kraków.
Kaczmarek T., Ryder A., 2015, Top‑Down and Bottom‑Up Metropolitan Integration in Poland, [w:] J. Buček, A. Ryder (red.), Governance in Transition, Springer Science+Business Media B.V., Dordrecht. https://doi.org/10.1007/978‑
94‑007‑5503‑1_2
Kociuba D., 2015, Miejskie Obszary Funkcjonalne – Wyzwania planistyczne, Studia Miejskie,18, 39–53. https://doi.org/10.25167/sm.2424
Kudra A., 2016, Uwarunkowania prawne współpracy międzysamorządowej i międzysektorowej, [w:] T. Potkański (red.), Współpraca jednostek samorządu terytorialnego narzędziem wsparcia polskiej polityki rozwoju, Związek Miast Polskich, Poznań.
Lackowska, M., 2009, Zarządzanie obszarami metropolitalnymi w Polsce. Między dobrowolnością a imperatywem, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Pyka R., Bierwiaczonek K., Neuve‑Église Z., Suchacka M., 2024, Report on metropolitan governance systems and existing tools/best practices at partner MAs for enhancing metropolitan cooperation (Deliverable 1.2.1, Version 3), Uniwersytet Śląski w Katowicach, Katowice.
Sobala‑Gwosdz A., Janas K., Jarczewski W., Czakon P., 2024, Hierarchia funkcjonalna miast w Polsce i jej przemiany
w latach 1990–2020, Badania Obserwatorium Polityki Miejskiej, Instytut Rozwoju Miast i Regionów, Warszawa–Kraków. https://doi.org/10.51733/opm.2024.01
Szafranek E., 2017, Idea a praktyka wdrażania Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych w Polsce, Studia Komitetu
Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 174, 135–143. Dostępne na: https://www.researchgate.net/publication/320616344_Szafranek_E_Idea_a_praktyka_wdrazania_Zintegrowanych_Inwestycji_Terytorialnych_w_Polsce_Studia_Komitetu_Przestrzennego_Zagospodarowania_Kraju_t_174_PAN_Warszawa_2017 [data dostępu: 31.03.2025].
Wolański M., Ledzion B., Borowczak A., Płoszaj A., Kupiec T., Popis Z., Haber A., Mrozowski W., 2018, Ewaluacja systemu realizacji instrumentu ZIT w perspektywie finansowej UE na lata 2014–2020. Raport końcowy – wersja II, Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju, Warszawa.

Akty prawne i źródła urzędowe

GZM, 2022, Opracowanie Strategii Rozwoju Górnośląsko‑Zagłębiowskiej Metropolii na lata 2022–2027, z perspektywą do 2035 r. Zeszyt nr 2: Diagnoza Stanu GZM. Dostępne na: https://infogzm.metropoliagzm.pl/wp‑
content/uploads/2023/05/zeszyt‑nr‑2‑diagnoza‑stanu‑gzm.pdf [data dostępu: 30.09.2025].
Le SCoT: un projet stratégique partagé pour l’aménagement d’un territoire, 2022, Dostępne na: https://www.ecologie.gouv.fr/politiques‑publiques/scot‑projet‑strategique‑partage‑lamenagement‑dun‑territoire [data dostępu: 31.03.2025].
Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, 2022, Krajowa Polityka Miejska 2030, Warszawa. Dostępne na: https://www.gov.pl/web/fundusze‑regiony/polityka‑miejska [data dostępu: 31.03.2025].
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2010, Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020 – regiony, miasta i obszary wiejskie, Warszawa. Dostępne na: https://www.gov.pl/web/fundusze‑regiony/krajowa‑strategia‑rozwoju‑
regionalnego [data dostępu: 31.03.2025].
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2012, Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK 2030), Warszawa.
Dostępne na: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WMP20120000252/O/M20120252‑1.pdf [data dostępu: 31.03.2025].
Najwyższa Izba Kontroli, 2019, Zintegrowane Inwestycje Terytorialne w perspektywie finansowej 2014–2020. Prezentacja wyników kontroli, Warszawa.
Regional development priorities, 2025, Dostępne na: https://tem.fi/en/regional‑development‑priorities [data dostępu: 31.03.2025].
Statut Zarządu Transportu Metropolitalnego. Załącznik do uchwały Nr LXXV/598/2025 Zgromadzenia Górnośląsko‑Zagłębiowskiej Metropolii z dnia 16 czerwca 2025 r. Statut Związku Metropolitalnego „Górnośląsko‑Zagłębiowska Metropolia”. Załącznik do uchwały Nr V/1/2018 Zgromadzenia Górnośląsko‑
Zagłębiowskiej Metropolii z dnia 16.02.2018 r.
The Local Government Reform, 2005, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Zdrowia Danii, Kopenhaga. Dostępne na: https://www.regioner.dk/media/2845/the‑local‑government‑reform‑in‑brief.pdf [data dostępu: 31.03.2025].
Ustawa z dnia 9 marca 2017 r. o związku metropolitalnym w województwie śląskim (Dz.U. 2017 poz. 730 ze zm.).
Związek Gmin i Powiatów Subregionu Centralnego Województwa Śląskiego, https://subregioncentralny.pl [data dostępu:
22.09.2025].