https://doi.org/10.51733/opm.2025.11

Autorzy: A. Sobala-Gwosdz, K. Janas, K. Gwosdz, K. Piech, Ł. Kowalski

 

 

 

Najważniejsze wyniki badania

• Na samym szczycie hierarchii uwzględniającej obszary funkcjonalne miast znajduje się Warszawa —

1. Wśród dziesięciu miast rdzeniowych można wyróżnić sześć najsilniejszych ośrodków miejskich pod względem wyposażenia funkcjonalnego: Wrocław, Legnicę, Jelenią Górę, Świdnica, Wałbrzych i Lubin. Każde z nich posiada własną strefę oddziaływania, przy czym Lubin charakteryzuje się układem policentrycznym. Ze względu na konieczność zapewnienia dostępu do funkcji średniego rzędu związanych z codziennym życiem i dojazdami do pracy, układ ten warto uzupełnić o cztery silne miasta ponadlokalne: Bolesławiec, Zgorzelec, Kłodzko i Dzierżoniów.
2. Obecne obszary oddziaływania najsilniejszych miast rdzeniowych województwa dolnośląskiego wskazują na konieczność odejścia od planowania przestrzennego opartego na dawnych granicach administracyjnych oraz historycznych strukturach gospodarczych, takich jak LGOM. Przemiany w zakresie powiązań funkcjonalnych oraz kształtowanie własnych stref wpływu są szczególnie widoczne w przypadku Legnicy, a także znacznie lepiej położonej i pełniącej silniejsze funkcje centralne Świdnicy, w porównaniu do bardziej wyspecjalizowanego funkcjonalnie Wałbrzycha.
3. W przyszłości do grupy ośrodków subregionalnych, obok Lubina, może dołączyć również Głogów, a ewentualnie także cały policentryczny i silnie wyspecjalizowany układ Lubina, Polkowic i Głogowa. Wyjątek stanowi Legnica, która – ze względu na odmienną strukturę gospodarczą oraz lokalizację na głównym szlaku transportowym – funkcjonuje jako samodzielny ośrodek rdzeniowy, kształtując własną strefę oddziaływania.
4. Pod względem usług Lubin w pełni zaspokaja potrzeby mieszkańców Polkowic i Głogowa, a ponadto miasta te mają możliwość realizacji części usług bezpośrednio we Wrocławiu, z którym są dobrze skomunikowane – również kolejowo, bez konieczności pośrednictwa Legnicy. Mimo że Lubin pozostaje najsilniejszym ośrodkiem pod względem funkcjonalnym, warto uwzględnić potencjał rozwoju usług średniego i wyższego rzędu także w Polkowicach i Głogowie. Wynika to z ich silnej bazy ekonomicznej oraz znacznych możliwości inwestycyjnych, które przewyższają potencjał wielu innych miast subregionalnych i ponadlokalnych w województwie.
5. Głogów, położony na północnej krawędzi okręgu miedziowego, posiada również własną strefę wpływu jako rynek pracy, obejmującą obszary województwa lubuskiego, zwłaszcza powiat wschowski, ale i w mniejszym stopniu nowosolski i żagański. Znaczenie tej strefy może wzrosnąć w przyszłości, zwłaszcza w przypadku uruchomienia nowej kopalni miedzi, co stanie się konieczne w związku z wyczerpywaniem się złóż w Lubinie i Polkowicach. Miasto ma również duże szanse na awans w hierarchii osadniczej, szczególnie że zakończyło długi i kosztowny proces odbudowy historycznej tkanki miejskiej w obrębie Starego Miasta.
6. Ośrodki rdzeniowe Bolesławca, Zgorzelca, Kłodzka i Dzierżoniowa, mimo pełnienia roli jedynie miast ponadlokalnych, odgrywają istotną rolę w podtrzymaniu policentrycznej struktury osadniczej województwa dolnośląskiego.
7. Prognozy demograficzne do 2040 roku wskazują, że pozycja miast rdzeniowych, zwłaszcza tych o statusie co najmniej subregionalnym, w hierarchii funkcjonalnej pozostanie niezagrożona. Miasta te nadal będą posiadać znaczny potencjał ludnościowy do utrzymania obecnych funkcji.
8. W miarę postępującej depopulacji oraz poprawy dostępności transportowej wzrośnie oddziaływanie Wrocławia na tereny położone na południe od niego, obejmujące Kotlinę Dzierżoniowską, Kotlinę Kłodzką, a także Świdnicę i Wałbrzych. Już teraz ten kierunek jest widoczny w niektórych analizach, np. dojazdach do pracy, kierunkach migracji czy funkcjonowaniu sieci społecznych.
9. W przypadku Świdnicy i Wałbrzycha można rozpatrywać dwa scenariusze: utrzymanie dotychczasowego duopolu przy jednoczesnym stopniowym osłabieniu pozycji Wałbrzycha (z uwagi na trendy demograficzne w samym mieście i obszarze jego oddziaływania) lub powrót do bardziej monocentrycznej struktury, w której dominującą rolę – jak prognozujemy – będzie przejmować Świdnica. Przewaga Świdnica wynika z korzystniejszej lokalizacji, korzystniejszych trendów demograficznych, bardziej zdywersyfikowanej bazy ekonomicznej i większej spójności urbanistycznej. Niemniej Wałbrzych pozostanie istotnym węzłem osadniczym w tej części regionu.
10. W kontekście utrzymującej się dychotomii rozwojowej regionu – „bogata północ, uboższe południe” (Najbogatsze samorządy w 2023 r.) – kluczowe znaczenie mają różnego rodzaju transfery środków z aglomeracji wrocławskiej oraz LGOM-u na rzecz Sudetów i Przedgórza Sudeckiego. Inwestycje te, bazujące na unikalnych zasobach krajobrazowych i turystycznych regionu, mogą sprzyjać jego zrównoważonemu rozwojowi i stymulować lokalne gospodarki. W związku z czym konieczna jest szczególna ochrona tych terenów przed niekontrolowaną zabudową, degradacją osi widokowych oraz inwestycjami mogącymi negatywnie wpłynąć na środowisko lub generować znaczną uciążliwość. Na Przedgórzu Sudeckim, wzdłuż głównych dróg szybkiego ruchu, istnieje możliwość tworzenia zwartych stref przemysłowych przy ośrodkach miejskich, pod warunkiem poszanowania ich układów urbanistycznych oraz zachowania walorów krajobrazowych.

Literatura

Bański J., 2008, Wiejskie obszary problemów demograficznych, [w:] Wybrane zagadnienia systemów informacji przestrzennej i obszarów problemowych rolnictwa w Polsce, Studia i Raporty IUNG-PIB, 12, Program Wieloletni 2005–2010, IUNG, Puławy, 93–102.

Bul R., 2024, Dojazdy do szkół w województwie wielkopolskim w roku szkolnym 2022/23, Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 72, 231–259, https://doi.org/10.14746/rrpr.2024.72.13

Bul R., Walaszek M., 2015, Dojazdy do pracy i szkół jako podstawowe kryterium delimitacji obszarów funkcjonalnych miast, Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 29, 119-138.

Dolińska A., Jończy R., Śleszyński P., 2020, Migracje pomaturalne w województwie dolnośląskim wobec depopulacji regionu i wymogów zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego, Uniwersytet ekonomiczny, Wrocław.

Domański B., Gwosdz. K., 2017, Ścieżki deindustrializacji i reindustrializacji Sudetów, [w:] M. Drewnik, M. Mika (red.), Człowiek i jego działania. Spojrzenie geografa, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 71–92.

Heffner K., Gibas P., 2014, Zasięg stref oddziaływania metropolii, Studia Miejskie, 13, 9–26.

Ilnicki D., Janc K., 2021, Obszary intensywnych powiązań funkcjonalnych miast na prawach powiatu w Polsce – autorska metoda delimitacji, Przegląd Geograficzny, 93(2), 141–160. https://doi.org/10.7163/PrzG.2021.2.1

Ilnicki D., Michalski P., 2015, Powiązania funkcjonalno-przestrzenne w świetle dojazdów do pracy, studia miejskie, 18, 55–70.

Jelonek A., 1967, Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach Polski od 1810 do 1960 r., Dokumentacja Geograficzna, 3-4.

Jerkiewicz A., 1983, Wybrane problemy ludnościowe i osadnicze w Sudetach, Studia Geograficzne, 32, Acta Universitatis Wratislaviensis, 506, s. 11–21.

Kantor-Pietraga I., 2014, Systematyka procesu depopulacji miast na obszarze Polski od XIX do XXI wieku, Uniwersytet Śląski, Katowice.

Kocaj A., Fiedeń Ł., Guzik R., Parol A., 2024, Strategie mobilności pracowników VW Motor Polska – Polkowice. Raport z badania, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, Kraków.

Komornicki T., 2011, Przemiany mobilności codziennej Polaków na tle rozwoju motoryzacji, Prace Geograficzne Polska Akademia Nauk, 227.

Kosiński L., 1960, Pochodzenie terytorialne ludności Ziem Zachodnich w 1950 r., Dokumentacja Geograficzna, 2, IG PAN.

Krzysztofik R., 2005, Development of urban network in Poland from the 13th to 20th century, Czasopismo Geograficzne, 76(4), 383–398.

Kurek S., Wójtowicz M., Gałka J., 2015, The changing role of migration and natural increase in suburban population growth: The case of a non-capital post-socialist city (The Krakow Metropolitan Area, Poland), Moravian Geographical Reports, 23(4), 59–70. DOI: 10.1515/mgr-2015-0025

Latocha A., 2013, Wyludnione wsie w Sudetach. I co dalej?, Przegląd Geograficzny, 85, 3, 323–346. https://doi.org/10.7163/PrzG.2013.3.3.

Latocha A., Szymanowski M., Wieczorek M., 2018, Wyludnianie powiatu kłodzkiego – przestrzenne zróżnicowanie i uwarunkowania, Przegląd Geograficzny 2018, 90, 2, 241–266 https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.2.3

Maciejuk M., 2015, Suburbanizacja miast średniej wielkości w Polsce na przykładzie Regionu Jeleniogórskiego w latach 1995-2013, Studia Miejskie, 20, 141–153.

Mongiałło M., Rojek M., 2024, Ocena potencjału miast powiatowych Dolnego Śląska pod względem liczby ludności, rynku pracy i usług ponadpodstawowych, IRT, Wrocław.

Najbogatsze samorządy w 2023 r. Ranking dochodów per capita, Wspólnota, Warszawa.

Potocki J. 2009, Funkcje turystyki w kształtowaniu transgranicznego regionu górskiego Sudetów, Wydawnictwo Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Wrocław, 190 s.

Sikorski D., Latocha A., Miodońska P., Szmytkie R. , Tomczak P., 2020, Functional changes in peripheral mountainous areas in east central Europe between 2004 and 2016 as an aspect of rural revival? Kłodzko County case study, Applied Geography, 122, 102–223. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2020.102223

Makieła Z., Sobala-Gwosdz A., 2009, The influence of metropolitan areas on regional development. Rzeszów as compared to other metropolitan areas in Eastern Poland, Europa XXI, 19, 57–70. DOI: 10.7163/Eu21.2010.19.5

Monigiałło M., Rojek M., 2024, Ocena potencjału miast powiatowych Dolnego Śląska pod względem liczby ludności, rynku pracy i usług ponadlokalnych, Instytut Rozwoju Terytorialnego, Wrocław.

Oleszczuk M., Gawlik D., Molecki B., Rosowski J., 2024, Organizacja dojazdów uczniów do szkół ponadpodstawowych, Instytut Rozwoju Terytorialnego, Wrocław.

Provinz Ober- und Niederschlesien, 1930 https://archive.org/details/OrtskarteTschiefermitHusernu.Familien1 [dostęp 26.06.2025]

Schwanen T., Dieleman F.M., Dijst M., 2004, The impact of metropolitan structure on commute behavior in the Netherlands: a multilevel approach, Growth and Change, 35, 3, 304-333.  https://doi.org/10.1111/j.1468-2257.2004.00251.x

Serafin P., 2020, Zmiany przyrostu naturalnego i salda migracji w gminach wiejskich
Miejskich Obszarów Funkcjonalnych w Polsce w latach 2002–2017, Annales Universitatis
Paedagogicae Cracoviensis Studia Geographica, 15, 165–179, doi: 10.24917/20845456.15.11

Smętkowski M., 2007, Delimitacja obszarów metropolitalnych – nowe spojrzenie [w:] Gorzelak Grzegorz, Tucholska Anna (red.), Rozwój, region, przestrzeń, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 215–233.

Smętkowski M., Jałowiecki B., Gorzelak G., 2008, Obszary metropolitalne w Polsce: Problemy rozwojowe i delimitacja, Raport i Analizy EUROREG, 1.

Smułek G., 2023, Foreign military bases and the sovereignty of local communities: The case of Poland, [w:] G. Daho, Y. Richard (red.), War, State and Sovereignty, Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-33661-4_12

Sobala-Gwosdz A., 2005, Ośrodki wzrostu i obszary stagnacji w województwie podkarpackim, Instytut Geografii i gospodarki Przestrzennej UJ, Kraków.

Sobala-Gwosdz A., 2023,  Wyzwania, trendy i procesy rozwoju gospodarczego. Identyfikacja biegunów wzrostu i ośrodków równoważenia rozwoju w Polsce. Obserwatorium Polityki Miejskiej, Instytut Rozwoju Miast i Regionów. Warszawa-Kraków. https://doi.org/10.51733/opm.2023.22

Sobala-Gwosdz A., Janas K., Jarczewski W., Czakon P., 2024, Hierarchia funkcjonalna miast w Polsce i jej przemiany w latach 1990–2020, Badania Obserwatorium Polityki Miejskiej, Instytut Rozwoju Miast i Regionów, Warszawa–Kraków. https://doi.org/10.51733/opm.2024.01

Stryjakiewicz T. (ed.), 2014, Kurczenie się miast w Europie Środkowo-Wschodniej, Bogucki, Poznań.

Stryjakiewicz T., 2021, Kurczenie się miast postsocialistycznych w perspektywie międzynarodowej, [w:] L. Mierzejewska, M. Wdowicka, (red.), Miasta i regiony w obliczu pandemii COVID-19 i innych wyzwań współczesnego świata, Bogucki, Poznań, 93–105.

Szmytkie R., 2022, Kierunki zmian ludnościowych w największych miastach Polski w latach 1980‑2020, Przegląd Geograficzny 94(3), 307–325.

Szmytkie R., 2016, Depopulacja zespołów miejskich w sudeckiej części Dolnego Śląska, Konwersatorium Wiedzy o Mieście, 1(29), 75–83.

Szmytkie R., 2015, Demograficzne i gospodarcze aspekty rozwoju miast Dolnego Śląska, IRT, Wrocław.

Szmytkie R., Tomczak P., 2015, Współczesne tendencje zmian ludnościowych i funkcjonalnych na obszarach wiejskich Ziemi Kłodzkiej, Studia Obszarów Wiejskich, 37, s. 181–194. https://doi.org/10.7163/SOW.37.11.

Śleszyński P., 2013, Delimitacja Miejskich Obszarów Funkcjonalnych stolic województw, Przegląd Geograficzny, 85, 2, 173–197. https://doi.org/10.7163/PrzG.2013.2.2

Śleszyński P., 2020, Koncepcja nowego wskaźnika atrakcyjności migracyjnej i jego zastosowania, Czasopismo Geograficzne, 91(1–2), 37–58.

Śleszyński P., Komornicki T., 2016, Klasyfikacja funkcjonalna gmin Polski na potrzeby monitoringu planowania przestrzennego, Przegląd Geograficzny, 88(4), 469-488. https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=61605

Ullman E.L., 1957, American commodity flow: a geographical interpretation of rail and water traffic based on principles of spatial interchange, University of Washington Press.

Wesołowska M., 2016, Depopulacja wsi – szansa czy zagrożenie dla przestrzeni wiejskiej?, Studia KPZK, 167, s. 250–273.

Wspólna koncepcja przyszłości dla polsko-niemieckiego obszaru powiązań. Wizja 2030, 2016, Ministerstwo Rozwoju, Bundesministerium f ür Verkehr und digitale Infrastruktur.